O godzinie 10:30 pod pomnikiem zebrała się spora grupa młodzieży wraz z nauczycielami, przedstawicielami różnych organizacji i przedstawiciele władz samorządowych z Przewodniczącym Rady Miejskiej Kazimierzem Jagodzińskim, Burmistrzem Waldemarem Stupałkowskim, Wiceburmistrzem Markiem Zieńko, Przewodniczącym Rady Powiatu Markiem Chartem, Starostą Jarosławem Tadychem i Wicestarostą Andrzejem Marachem.

Po odegraniu hymnu, uczniowie przedstawili w skrócie historię Żołnierzy Wyklętych. Po ich wystąpieniu zebrani wysłuchali hymnu Polskiego Państwa Podziemnego, delegacje złożyły kwiaty i wszyscy udali się do Centrum Kultury i Sztuki, gdzie miało odbyć się spotkanie z podporucznikiem Janem Kumą, żołnierzem 16 pułku piechoty AK. Do spotkania jednak nie doszło z uwagi na to, że pan porucznik nie zdążył dojechać z Warszawy, gdzie uczestniczył, na zaproszenie Ministra Obrony Narodowej, w uroczystościach. Nie przybyła również, z powodu choroby, pani Katarzyna Maniewska z wykładem pt: "Żołnierze Naszej Niepodległości. Polskie podziemie niepodległościowe po 1944 roku".

Dyrektor Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych pan Eugeniusz Szwochert w kilku słowach omówił historię Żołnierzy Wyklętych działających na naszym terenie. Po prelekcji i pokazie przeźroczy z prezentacji IPN-u odbyła się projekcja filmu "Pilecki".

Kolejna uroczystość miała miejsce tego samego dnia o godzinie 16:00. W tym samym miejscu spotkali się członkowie i sympatycy PiS-u, którzy oddali hołd Żołnierzom Wyklętym, złożyli wiązanki i zapalili znicze. Na tym spotkaniu pokrótce przybliżyłem zebranym działalność Żołnierzy Podziemia na terenie naszego powiatu. Poniżej tekst mojego wystąpienia.

Żołnierze Wyklęci na naszym terenie

Kiedy część naszych byłych ziem wschodnich została wyzwolona spod okupacji hitlerowskiej wielu patriotów, partyzantów i zwykłych obywateli zrozumiało, że tzw. wyzwolenie jest kolejną narzuconą siłą okupacją nowego wroga. Wielu z nich, nie mogąc pogodzić się z tym stanem rzeczy, nie zaprzestało walki. Dziś wiemy, że walka, z powodu zdrady naszych sojuszników, skazana była na niepowodzenie, wtedy Żołnierze Wyklęci nie mieli takiej wiedzy i liczyli, że po wojnie nasi koalicjanci zapewnią suwerenność Polsce.

Ziemia sępoleńska zapisała piękną i wcale nie tak małą kartę w historii żołnierzy wyklętych. W okresie od 1945 do 1947, choć niektóre źródła podają, że do 1952 roku działały na naszym terenie różne ugrupowania Żołnierzy Wyklętych łącznie z najbardziej znanym oddziałem mjr. Łupaszki. Dokonały one wiele spektakularnych akcji na obszarze kilku powiatów leżących na terenie trzech województw. Należały do nich likwidacje placówek UB, napady na banki, likwidacja donosicieli. Ich działanie byłoby niemożliwe bez współpracy z miejscową ludnością, która zaopatrywała je w żywność, zapewniała kwatery i prowadziła przez miejscową siatkę AK działalność wywiadowczą.

W tamtych latach działała w Sępólnie zakonspirowana komórka AK pod dowództwem Kazimierza Banaszaka, która prowadziła akcję wywiadowczą na rzecz działających tu oddziałów partyzanckich. Banaszak wraz z bratem, ojcem i kilkoma innymi osobami był prawdopodobnie organizatorem napadu na sępoleński bank. Grupa ta pomagała też żołnierzom wyklętym wrócić do normalnego życia po rozbiciu ich oddziałów.

W czasie ucieczki Niemców Władysław Rzepiński, ojciec znanego wszystkim profesora i działacza sportowego wyniósł z urzędu druki oryginalnych dokumentów i pieczątki. Na tych drukach siostra mojego ojca wystawiała antydatowane dokumenty meldunkowe, karty żywnościowe i inne zaświadczenia, co umożliwiło wielu członkom wspomnianych wyżej oddziałów bezpieczny powrót do normalnego życia. Po zdekonspirowaniu i spektakularnej ucieczce Kazimierza Banaszaka, który powrócił tu dopiero po kilku latach, działalność ta została zawieszona. Sama jego ucieczka mogłaby być scenariuszem sensacyjnego filmu.

Przeszłość dogoniła ich w 1966 roku na jesieni. Kilka osób, byłych i obecnych w tym czasie, mieszkańców miasta, w tym Banaszak i mój ojciec zostało wezwanych do Komendy Wojewódzkiej SB w Bydgoszczy na przesłuchania. Powodem przesłuchań była ukryta w sępoleńskim kościele broń, prawdopodobnie oddziału Małego lub Łupaszki, którą w 1960 roku znaleziono w czasie remontu i malowania kościoła. Osoby te były wzywane regularnie aż do roku 1988, co najmniej raz w roku na przesłuchania.

Z tego krótkiego rysu widać jak niechciana była nowa władza, jaki opór społeczeństwa towarzyszył jej narzucaniu. Dobrze się stało, że Sępólno nareszcie dołączyło do tych miast, które zaczynają przypominać historię Żołnierzy Wyklętych i czcić ich pamięć.

Na koniec kilka refleksji na temat organizacji obchodów w Sępólnie. Trudno mi wyrokować czy to przez zapomnienie, pomyłkę czy może specjalnie, w zamieszczonym w lokalnych tytułach programie obchodów święta nie znalazła się wzmianka o uroczystości przed południem. Niepotrzebnie znowu obchodziliśmy je oddzielnie. Organizatorzy popołudniowego spotkania pod pomnikiem byli przekonani, że tak jak w zeszłym roku w Sępólnie zapomniano o tym dniu i przyszli złożyć wiązanki i uczcić bohaterów podziemia w swoim gronie. Mam nadzieję, że w przyszłości, ci którzy niejako z urzędu są zobligowani do organizacji państwowych i oficjalnych uroczystości umieszczą je w programie i będziemy to święto obchodzić wspólnie.

Tekst Andrzej Ossowski
Zdjęcia Maciej Ossowski, Andrzej Ossowski